Szczepienia – co to jest i dlaczego warto je wykonywać?

Szczepienie to bezpieczny sposób na wytrenowanie układu odpornościowego do rozpoznawania konkretnego wirusa lub bakterii. Szczepionka naśladuje kontakt z patogenem, ale nie wymaga przechodzenia pełnej choroby. Dzięki temu organizm może szybciej zareagować przy późniejszym zakażeniu i zmniejszyć ryzyko ciężkiego przebiegu oraz powikłań.

Co to są szczepienia?

Szczepienie polega na podaniu preparatu, który pobudza naturalne mechanizmy obronne organizmu. Zawiera on antygen, czyli substancję rozpoznawaną przez układ odpornościowy jako obca. Antygenem może być osłabiony drobnoustrój, unieczynniony wirus lub bakteria, ich oczyszczony fragment, białko, toksoid albo informacja genetyczna potrzebna do wytworzenia określonego białka.

Można porównać szczepienie do treningu. Organizm poznaje charakterystyczne cechy patogenu, ale nie musi przechodzić pełnej infekcji. Po podaniu preparatu odporność nie powstaje natychmiast. Po każdej dawce organizm potrzebuje czasu na rozwinięcie odpowiedzi immunologicznej, a jej poziom i trwałość zależą między innymi od rodzaju szczepionki, wieku oraz stanu zdrowia osoby szczepionej.

Jak szczepionka uczy organizm walki z chorobą?

W zależności od preparatu szczepionka może być podana we wstrzyknięciu, donosowo lub doustnie. Droga podania nie zmienia podstawowego celu, którym jest pobudzenie układu odpornościowego. Proces można przedstawić w kilku etapach:

1. Wprowadzenie antygenu – do organizmu trafia bezpieczna forma informacji o patogenie, na przykład jego fragment, unieczynniona toksyna lub materiał genetyczny.
2. Rozpoznanie – komórki odpornościowe identyfikują antygen jako obcą strukturę i uruchamiają odpowiedź immunologiczną.
3. Produkcja przeciwciał – organizm wytwarza swoiste przeciwciała oraz aktywuje inne komórki, które pomagają zwalczać dany czynnik zakaźny.
4. Powstanie pamięci immunologicznej – część komórek zapamiętuje antygen. Przy kolejnym kontakcie z patogenem odpowiedź może być szybsza i silniejsza.

Nie każda szczepionka zapewnia taki sam poziom i czas ochrony. Niektóre wymagają kilku dawek lub dawek przypominających. Dotyczy to między innymi szczepień przeciw krztuścowi, tężcowi i grypie. Szczepienie nie zawsze całkowicie wyklucza zakażenie, ale może znacząco zmniejszyć ryzyko ciężkiej choroby i jej następstw.

Jakie są rodzaje szczepionek?

Słowo „szczepionka” obejmuje kilka technologii. Różnią się one tym, jaki antygen dostarczają i w jaki sposób organizm go poznaje. Każda z nich ma ten sam cel – wywołanie ukierunkowanej odpowiedzi odpornościowej.

Szczepionki żywe zawierają osłabione drobnoustroje, a nie aktywne czynniki wywołujące typowy przebieg choroby. Szczepionki inaktywowane nie mogą się namnażać, ponieważ wykorzystane w nich wirusy lub bakterie zostały unieczynnione. Istnieją też szczepionki rekombinowane, w których antygen powstaje z wykorzystaniem inżynierii genetycznej, na przykład przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B lub HPV.

Preparat może chronić przed jednym patogenem albo łączyć kilka antygenów. Szczepionki skojarzone, takie jak DTP przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi oraz MMR przeciw odrze, śwince i różyczce, pozwalają uzyskać ochronę przed kilkoma chorobami w ramach jednego schematu szczepienia.

Dlaczego warto się szczepić?

Najważniejszą korzyścią jest zmniejszenie ryzyka zachorowania, ciężkiego przebiegu i powikłań. Choroby zakaźne nie zawsze kończą się łagodnie. Przykładowe następstwa mogą obejmować:

• odra może prowadzić do ciężkich powikłań neurologicznych, utraty wzroku, głuchoty, a w skrajnych przypadkach do zgonu;
• poliomyelitis może powodować trwałe porażenia, także mięśni oddechowych;
• krztusiec u niemowląt może wywołać zapalenie płuc, bezdechy, drgawki lub encefalopatię;
• zakażenie HPV może prowadzić do raka szyjki macicy oraz innych nowotworów.

Szczepienia mają też znaczenie dla całej społeczności. Odporność zbiorowiskowa, nazywana także populacyjną lub grupową, oznacza ochronę osób nieuodpornionych dzięki temu, że duża część społeczeństwa jest odporna na daną chorobę. Mniejsza liczba osób podatnych oznacza mniej możliwości przenoszenia patogenu.

Zjawisko to dotyczy chorób, które przenoszą się z człowieka na człowieka. Nie odnosi się w ten sam sposób do tężca, wścieklizny czy kleszczowego zapalenia mózgu, ponieważ zakażenie w tych przypadkach nie wymaga stałego przekazywania patogenu między ludźmi. Wymagany poziom odporności zbiorowiskowej zależy od choroby. Dla odry przyjmuje się wartość około 95 procent, ale nie należy traktować jednego progu jako uniwersalnego dla wszystkich zakażeń.

Wysoki poziom zaszczepienia pomaga chronić osoby, które nie mogą być szczepione z powodów medycznych, są zbyt małe na określony preparat albo mają znacznie osłabioną odporność. Korzystają z niej również osoby, u których szczepienie nie wywołało pełnej ochrony.

Czy szczepienia są bezpieczne?

Szczepionki przechodzą badania jakości, bezpieczeństwa i skuteczności przed dopuszczeniem do stosowania. Ich składniki, w tym antygeny i substancje pomocnicze, podlegają ocenie organów regulacyjnych. Po wprowadzeniu preparatu do użycia jego bezpieczeństwo nadal jest monitorowane.

Po szczepieniu mogą pojawić się niepożądane odczyny poszczepienne, czyli objawy występujące po podaniu preparatu. Najczęściej są łagodne i krótkotrwałe, na przykład ból, zaczerwienienie lub obrzęk w miejscu wkłucia, przejściowa gorączka i rozbicie. Sam fakt, że objaw pojawił się po szczepieniu, nie dowodzi jeszcze, że został przez nie spowodowany. Każdą niepokojącą reakcję należy jednak skonsultować z lekarzem.

Nie ma wiarygodnych dowodów naukowych potwierdzających, że szczepienia powodują autyzm. Hipoteza łącząca szczepionkę MMR z autyzmem opierała się na nierzetelnej publikacji, która została wycofana. Późniejsze badania nie potwierdziły takiego związku. Szczepionki nie zaburzają także prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego. Ich zadaniem jest właśnie ukierunkowane przygotowanie go do kontaktu z określonym patogenem.

Szczepienia nie zastępują wszystkich innych sposobów ochrony przed zakażeniami, ale ograniczają ryzyko choroby i jej najpoważniejszych konsekwencji. Chronią konkretną osobę, a przy wysokim poziomie zaszczepienia pomagają także przerwać łańcuch transmisji i osłonić osoby najbardziej podatne.

Artykuł nie stanowi porady medycznej i powstał wyłącznie w celach informacyjnych. Redakcja nie ponosi odpowiedzialności za wszelkie negatywne skutki wdrożonych zaleceń. Zawsze zasięgnij opinii specjalisty medycyny w powyższym zakresie.